بروزرسانی : دوشنبه 5 ارديبهشت 1390
حیوانات چگونه می‌بینند؟

حیوانات چگونه می‌بینند؟

همه حیوانات نمی‌توانند مانند انسان ببینند، خیلی از حیوانات دنیا را در‌هاله‌ای از رنگ خاکستری یا بسیار کمرنگ می‌بینند اما بعضی از آنها می‌توانند در تاریکی مطلق ببیند و بعضی دیگر رنگ‌هایی که در دامنه دید انسان نیستند را نیز تشخیص می‌دهند، رنگ‌هایی که هیچ وقت انسان ندیده است، حتی تعدادی چشم‌هایی دارند که به آنها در شکار موجودات از صدها متر فاصله کمک می‌کند. در این مقاله نوع دید چند گونه از حیوانات مورد مطالعه قرار گرفته است اما قبل از آن لازم است نگاهی اجمالی به تکامل چشم در جانداران داشته باشیم. نخستین و ساده‌ترین نوع چشم که به آن ‏Pigment spot‏ می‌گویند از چند رشته عصبی تشکیل شده که فقط به نور مریی پاسخ می‌دهد و حالت کامل یافته‌تر آن ‏Pigment pit‏ است که علاوه بر تشخیص نور به خاطر وجود حفره چشمی می‌تواند سمت آن را تشخیص دهد. در مسیر تکامل به حالت ‏Pin honeeye‏ و سپس ‏Lens eye‏ و در نهایت چشم پیچیده انسان ‏Complex eye‏ می‌رسیم. ‏

دید حشرات ‏

بسیاری از حشرات چشم مرکب ‏Lens eye‏ دارند که از صدها یا هزاران لنز کوچک تشکیل شده که به شکل کندوی عسل در کنار هم قرار گرفته‌اند. برخلاف تصور عوام که حشرات در یک زمان، صدها کپی از یک تصویر را نمی‌بینند بلکه هر لنز قسمت کوچکی از تصویر کلی را می‌گیرند و الگو و شکلی شبیه موزاییک درست می‌کنند، یک چشم مرکب (‏Praying Mantise‏) می‌تواند از ده تا سی هزار قسمت تشکیل شده باشد که بسته به نوع حشره متفاوت است. برای مثال (‏dragon Fly‏) سنجاقک و آخوندک بیشترین تعداد قسمت‌ها (بالای سی هزار تا) را دارد. آنها دید موزاییکی دارند و آن چه را که ما به وضوح می‌بینیم آن‌ها به صورت شطرنجی می‌بینند. ‏

دید زنبور ـ زنبورها هم از چشم مرکب استفاده می‌کنند اما آنها توانایی تشخیص رنگ قرمز را ندارند.

دنیای زنبورها بیشتر از رنگ‌های زرد، سبز و آبی تشکیل شده است. گلی که ما به رنگ قرمز می‌بینیم آنها به رنگ آبی می‌بینند، همچنین زنبورها می‌توانند دامنه فرابنفش را ببینند با بسامد بیشتر از نور مریی و طول موج کمتر (امواج الکترومغناطیس از رادیویی تا گاما قرار دارند که نور مریی در میانه آن قرار دارد، فرابنفش بالاتر و فرو سرخ

 

کمتر).‏

‏ ‏دید میگو و خرچنگ ـ میگو و خرچنگ کمترین تکامل دید را دارند. آنها نیز از چشم مرکب ‏Compound eye‏ مانند حشرات استفاده می‌کنند با این تفاوت که جزییات کمتری می‌بینند. خوشبختانه میگوها و خرچنگ‌ها در گرفتن سیگنال‌ها از حرکت‌های ناگهانی بسیار قوی هستند و این یک راه دفاعی بسیار خوب برای آنها به شمار می‌رود. ‏

دید پرندگان

پرندگانی که در روز پرواز می‌کنند گستره رنگی وسیع‌تری نسبت به انسان دارند که شامل نور فرابنفش نیز می‌شود و باید گفت که ما انسان‌ها هیچ وقت نمی‌توانیم این طیف رنگ‌ها را ببینیم. به خاطر همین است که ارزیابی دید این پرندگان و تقلید از آنها بسیار مشکل است. پرندگان شکاری مانند عقاب، کرکس، شاهین و قرقی به خاطر داشتن دید و چشمی تیزبین که آنها را قادر به دیدن شکار از فاصله چند صد‌متری می‌کند که حتی می‌توانند یک نقطه را بزرگ‌تر از محل‌های دیگر و دقیق‌تر ببیند، شناخته شده هستند. ‏

 

 

 

دید مارها ‏

مارها از چشمان عادی خود در طول روز استفاده می‌کنند اما در شب از جفت دیگر چشمانشان که در زیر چشم اصلی آنها قرار دارد و ‏Pitorgan‏ گفته می‌شود بهره می‌برند. این چشمان فرعی می‌توانند سینگال‌هایی را از اجسام گرم پیرامون خود بگیرند. مکانیسم عمل اینها به صورت دریافت ‏infrared Heat‏ است که با توجه به این امواج حتی می‌توانند جهت قرارگیری جسم را تعیین کنند. در طول روز دید مارها وابستگی زیادی به حرکت دارد و در واقع اگر شکار آنها کاملاً بی‌حرکت باشد آنها نمی‌توانند آن را ببینند و از آن صرف‌نظرمی‌کنند. ‏


اسب‌ها و حیوانات مشابه آن مانند گورخر و الاغ دارای چشمانی هستند که در برجسته کردن محیط دو طرف سر به آنها کمک می‌کند، این امتیاز آنها را قادر می‌سازد تا در مواقع لزوم از دست شکارچیان فرار کنند. ایراد دید آنها این است که آنها دید دو چشمی ندارند

 

(Binocular vision‏). اسب‌ها همیشه دو تصویر می‌بینند ولی نمی‌توانند این تصاویر را به یکدیگر وصل کنند، با وجود این که دید محیطی و دید شبی اسب‌ها نسبت به انسان بهتر است ولی تشخیص رنگ آنها ضعیف است، آنها می‌توانند رنگ سبز و آبی را تشخیص دهند اما بیشتر دید آنها از طیف‌هایی از خاکستری تشکیل شده است. ‏

 

‏ ‏

 

دید سگ و گربه ‏

 

به طور کلی پذیرفته شده است که سگ‌ها و گربه‌ها کوررنگ هستند. آنها فقط سایه کمرنگی از رنگ‌ها را می‌بینند و بعضی از آنها دیدی مشابه انسان‌های کور رنگ دارند که با آنها قابل مقایسه است. انسان‌های کوررنگ غالباً قادر به تشخیص رنگ قرمز و سبز نیستند. همچنین سگ‌ها و گربه‌ها نیز دید محیطی و شبانه بهتری نسبت به ما دارند با چشمانی که بسیار حساس به حرکت است. این ویژگی به آنها کمک می‌کند تا برای بقای خود هر چه بهتر شکار کنند. ‏

دید کوسه‌ها ‏

با وجود این که دید کوسه‌ها بسیار شبیه ما است یعنی هر دو شامل شبکیه، لنز، عنبیه، قرنیه و مردمک هستند ولی توانایی دید ما اندکی متفاوت است زیرا کوسه‌ها سلول‌های مخروطی شبکیه را ندارند در نتیجه قادر به تشخیص رنگ‌ها نیستند. به علاوه چشمان کوسه‌ها طوری طراحی شده که قادر به دریافت حداکثر نور تا حد ممکن هستند تا بتوانند اعماق آب‌های تیره را ببینند، با وجود این که آنها می‌توانند از این نور برای دیدن اجسام تا فاصله 18 متری

 

(‏60 Feet ‏) هم ببینند ولی هنوز هم دید آنها به تیزی دید ما نیست. ‏

 

در پایان قابل ذکر است غالب حیوانات قادر به دیدن تصاویر سه بعدی نیستند زیرا بیشتر آنها چشمانشان در دو طرف سرشان قرار گرفته است. در این میان استثناهایی هم وجود دارد که می‌توان به دید سه بعدی در میمون‌ها (بهترین دید سه بعدی در حیوانات) شیر، جغد (در بین پرندگان) و ماهی ‏Flat fish‏ اشاره کرد.‏/14

منبع: روزنامه اطلاعات