بیماری های مشترک و بیوتروریسم

بیوتروریسم، سوء استفاده از عوامل میکربی ، ویروسی ، انگلی  یا فراورده های آنها به منظور ارعاب یا هلاکت  انسانها و نابودی دامها یا گیاهان می باشد .  عوامل ایجاد کننده بیوتروریسم  معمولا از جمله عوامل  ایجاد کننده بیماری های مهم  و خطرناک در انسان هستند و  اغلب  این  عوامل مشترک بین انسان و دام هستند . در حملات بیوتروریستی از عوامل ویروسی ، باکتریائی و  انگلی  استفاده گردیده است. معمولا عوامل مورد استفاده در بیوتروریسم در طبیعت یافت می شوند که البته برای استفاده از آنها گاها لازم است تا میزان بیماری زائی آنها افزایش یابد . گاها این عوامل بیماری زا باید در برابر داروها و سموم مقاوم سازی شوند تا براحتی در محیط غیر فعال نشوند و حداکثر زیان را وارد نمایند .

 بدیهی است که نیروهای نظامی، تنها جمعیت در معرض خطر برای حملات بیولوژیک نیستند بلکه اقشار مختلف در معرض خطر بوده و به منظور دفاع در مقابل اثرات ناتوان کننده بالقوه یک حمله ، نیازمند کسب آگاهی نسبت به اصول اساسی همه گیرشناسی عوامل مورد استفاده در جنگ بیولوژیک می باشند . طبق نظر کارشناسان سازمان بهداشت جهانی  ( W.H.O. در حال حاضر 17 کشور   جهان قابلیت تولید چنین موادی را دارند.تولید  مواد بیولوژیک  بالنسبه  ارزان  بوده  ,  به  طوری  که  به  عنوان  بمب اتمی  فقرا  The   Poor  Man,s  Atom  Bomb یا  PMAB نامیده شده است .تولید ، استفاده و انتشار یک سلاح بیولوژیکی بسیار ارزان تر از بمب اتم بوده و کمتر احساسات جهانیان را بر می انگیزد .و البته استفاده از این سلاح ها تا حدودی برای تروریست ها بی خطر می باشد .معمولا مشاهده پاتوژن ها و مقابله بر علیه آنها مشکل است به عنوان مثال در صورت انتشار عامل اسهال در آب یک منطقه تا دوره کمون سپری شود و علائم بیماری ظاهر شود چند روز طول می کشد که فرصت مناسبی برای تروریست ها است تا به اهداف خود برسند . انتقال عوامل هم از کشوری به کشور دیگر به وسیله مسافر های معمولی آسان به نظر می رسد به عنوان مثال قرار دادن پودر میکروب سیاه زخم در داخل کپسول به عنوان دارو و حمل آن به مناطق مورد نظر .

 این عوامل بیماری زا از راههای مختلفی در جوامع هدف مورد استفاده قرار می گیرند . انتشار عوامل  بیماری زا در هوا ، آب ، مواد غذائی  ، انواع مواد کنسرو شده ، اسباب بازی ، پاکت نامه ، هدایا پستی،حشرات ناقل، خون و.... سابقه داشته است. استفاده از عامل بیوتروریسم بر اساس اهداف تروریست ها تعیین می گردد. در صورتی که تروریسم قصد گسترش وسیع بیماری را داشته باشد از عواملی نظیر آبله انسانی استفاده می کند که به راحتی از فردی به فرد دیگر منتقل می شود و باعث آلودگی وسیع می شود و در صورتی که قصد آن مورد هدف قرار دادن شخص خاصی باشد از عواملی نظیر انتراکس (سیاه زخم ) استفاده می کند .

مقایسه میزان ناتوانى و مرگ ناشى از انتشار عمدى

سازمان بهداشت جهانی تخمین زده است که پراکنده کردن  50 کیلوگرم اسپور سیاه زخم  در طول یک مسیر  2 کیلو متری در یک  منطقه با جمعیت 500000 نفر موجب  125000 مورد عفونت و 950 مورد مرگ میشود که در مقایسه با سایر جنگ افزارها تلفات بیشتری دارد . این سازمان ، تخمین زده است که در تعقیب آزاد سازی 100 کیلوگرم افشانه حاوی اسپور سیاه زخم  بر فراز شهر واشنگتن، حدود 130 هزار تا 3 میلیون نفر به هلاکت خواهند رسید که قابل مقایسه با قدرت تخریبی یک بمب هیدروژنی میباشد. نگاهی به حادثه همه گیری سیاه زخم تنفسی در سال 1979 در روسیه که طی آن 66 نفر، جان خود را از دست دادند هم نشان دهنده قدرت تخریبی اسپور سیاه زخم، به عنوان یک سلاح بیولوژیک است و هم دلیل واضحی بر این مدعا که سلاح های بیولوژیک را از سال ها قبل ساخته وبه مقادیر فراوانی انبار کرده اند.

 

مهمترین عواملی که تا کنون در بیوتروریسم از آنها استفاده شده عبارتند از :

•                  Anthrax شاربن یا سیاه زخم

•                  Botulism  بوتولیسم

•                  Pneumonic Plague   

•                  Smallpox آبله

•                  Tularemia  تولارمی

•                  Viral Hemorrhagic Fevers (VHF) تب خونریزی دهنده کریمه کنگو

 

تاریخچه بیوتروریسم

از زمان روم باستان استفاده از بیوتروریسم شناخته شده است به صورتی که حیواناتی که مرده بودند و یا در اثر بیماری تلف شده بودند به منظور گسترش بیماری و ضربه زدن به طرف مقابل بر روی دیوار خانه فرد مورد نظر و یا در آب آشامیدنی آنها انداخته می شد . آلوده کردن آب با مدفوع به منظور مریض کردن ارتش مقابل و ضربه زدن به آن نیز مورد استفاده قرار گرفته است .در قرن 14 از طاعون تب خیارکی bubonic plague   برای ضربه زدن به دشمن استفاده شد که موجب ایجاد وحشت از عفونت در سربازان گردید و سبب باز شدن دروازه ها و ورود نیروهای مهاجم به شهر شد . در این زمان عدم وجود داروهای موثر برای کنترل بیماری بعد از رسیدن به هدف سبب محدود شدن استفاده از عوامل بیماری زا می شد چرا که در صورت انتشار بیماری در نیروهای دشمن نیروهای خودی نیز درگیر همان بیماری می شدند . استفاده از سلاحهای بیولوژیک به بیش از سیصد سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد که رومی ها چاههای اطراف شهر را توسط لاشه های حیوانات مرده آلوده می کردند تا سربازان دشمن از آنها نوشیده، بیمار و یا تلف شوند.

در سال 1344 میلادی در اثر پرتاب جسد افراد فوت شده بعلت طاعون به داخل قلعه تاتارها تعداد زیادی از آنها قبل از هرگونه جنگی در اثر ابتلا به طاعون از بین رفتند . در بین سلاحهای کشتار دسته جمعی، سلاحهای بیولوژیکی در مقایسه با سلاحهای شیمیایی از قبیل گاز اعصاب مخربترند.

در بعضی از شرایط سلاحهای بیولوژیکی می تواند به اندازه بمبهای هسته ای ویرانگر باشد و علیرغم منع تولید سلاحهای بیولوژیکی در معاهده ژنو که در17 ژوئن 1925 به امضاء کشورهای عضو رسید، شواهدی دال بر تولید و انبار اینگونه سلاحها توسط بعضی از کشورها از جمله شوروی و عراق وجود دارد. در سال 1990 احتمالاً مراکز متعددی در شوروی جهت تولید عامل طاعون وجود داشته است و حداقل دو عامل بیولوژیکی شامل یرسینیاپستیس و واریولای ماژور به اندازه کافی تولید و در موشک های بالستیک قاره پیما پر شده بودند. عراق تولید سلاحهای بیولوژیک را حداقل از سال 1972 شروع کرده است.

گاها استفاده از عوامل بیوتروریستی برای غلبه بر دشمن در جنگ ها سبب گسترش بیماری در مناطقی می شد که تا کنون بیماری در آنها وجود نداشته است .با گذشت زمان دید نسبت به استفاده از این عوامل تغییر کرد که این تغییر با بدست آمدن تکنولوژی های جدید و امکان کشت و خالص  سازی عوامل پاتوژن و بیماری زا در آزمایشگاه بود . تولید سلاح های بیولوژیکی موثرتر و هدفمندتر درقرن اخیر موجب بروز نگرانی های بسیار زیادی گردیده است .  استفاده از عامل ایجاد کننده سیاه زخم  در سال های اخیر به دلیل تولید آسان آن  ، انتقال آسان آن به منطقه هدف و مرگ و میر بالای آن و همچنین راحتی ریشه کنی آن بعد از رسیدن به هدف  باعث شده تا سیاه زخم به عنوان اولین انتخاب مورد استفاده قرار گیرد . انواع مختلف میکروب باسیلوس انتراسیس در مناطق مختلف جهان به راحتی در دسترس است و مزیت دیگر آن عدم توانائی میکروب در انتشار از منطقه ای به منطقه دیگر است .

 

 

 نمونه هایی ازبیوتروریسم درتاریخ

1- مردم آتن در 600 سال قبل از میلاد منبع   آب شهر kirrha را با سم مشتق شده از گیاه  خربق (hellbore) از خانواده آلاله آلوده  کردند.

2- یونانی ها در   300  سال قبل از میلاد  چاه های آب دشمن را با لاشه حیوانات تلف  شده از بیماری انباشتند .

3- در قرن 14 میلادی تاتارها پس از محاصره شهر kaffa در اوکراین از سلاح بیولوژیک استفاده کردند. آنها جنازه سربازان تلف شده از طاعون را با منجنیق به داخل شهر پرتاب کرده و باعث ابتلا تعداد زیادی از ساکنین و قتل عده کثیری از آنها شدند.

4- بین سالهای 1754 و 1769 فرمانده نیروهای انگلیسی در آمریکای شمالی از سلاح بیولوژیک برای ازبین بردن و کاهش جمعیت در دره رود  ohio استفاده کرد . وی از حیله اسب تروا تقلید نموده و با اهدای پتو“ ملافه“دستمال و پارچه های بیماران آبله ای به سرخپوستان عده زیادی از آنان را به کام بیماری و مرگ کشاند .

5- بین سالهای 1932 و 1945 ژاپنی ها با استفاده از زندانیان در واحد 731 ارتش  سلاح های بیولوژیک را مورد آزمایش قرار داادند . حداقل 10000 زندانی در نتیجه این   آزمایش ها جان سپردند .

6- آزمایشگاه های ژاپن کک های تغذیه شده از خون رات های آلوده به طاعون را پرورش دادند و هواپیماهای ژاپنی در هر مرحله 15 میلیون کک را بر روی 11 شهر چین اسپری نموده و اپیدمی طاعون بوقوع پیوست که بین سالهای 1937 و 1947 با بیش از 2000 حمله مرگ94000 نفر بوقوع پیوست

7- در سال 1941 ارتش ژاپن به درد مشابهی با 10000 مورد ابتلا و 1700 مورد   مرگ در نتیجه سلاح بیولوژیک وبای تولید   شده خود ژاپنی ها دچار شد .

8- در سال 1945 ارتش آلمان مخازن آب شمال غربی بوهمیا را به فاضلاب آلوده نمود . همچنین ارتش آلمان از زندانیان جنگی در   بررسی های تجربی جهت واکسن و دارو به حد   وسیعی استفاده کردند .

9- در سال 1942 ایالات متحده امریکا تولید   سلاح های بیولوژیک در سطح وسیع را  آغاز کرد . بیش از 5000 بمب با عوامل   باکتریائی منجمله بروسلا سوئیس ”توکسین    ها ” ویروس ها و قارچ ها پر شدند .

10- در اواخر دهه 1960 ارتش آمریکا  باکتری های بروسلا ” باسیلوس آنتراسیس  و  . . . را به مقادیر زیاد تولید و ذخیره نمود .

11- در سال 1993 گمرک کانادا فردی از   آمریکا را با سلاح گرم و توکسین ریسین برای کشتن 30 میلیون نفر دستگیر کرد . مورد مشابهی از فردی نژاد پرست با توکسین بوتولین و ریسین در 1995 بدست آمد .

12- در سال 1997 اعلام شد که بعد از 30  سال تروریسم رسمی امروزه با بیو تروریسم   روبرو هستیم .

13- در سال 1979 در شوروی سابق اپیدمی سیاه زخم با ابتلا 77 نفر و مرگ 66 نفر و تعداد زیادی از حیوانات اتفاق افتاد. در آن زمان علت اپیدمی مصرف گوشت آلوده ذکر شد اما در سال 1992 مشخص شد که اشکال در فیلتر های هوای مرکز تولید سلاح های بیولوژیک ارتش به پخش شدن اسپورهای باسیلوس آنتراسیس منجر شده است .

 

 

عوامل بیوتروریسم

عوامل ایجاد کننده بیوتروریسم به سه دسته تقسیم می شوند :

گروه A

۱ـ عامل آبله

۲ـ سیاه زخم 

۳ـ طاعون

۴- بوتولیسم

۵- تولارمی

۶- فیلوویروس ها

۷- تب هموراژیک ابولا

۸- تب هموراژیک ماربورگ

۹- آرنا ویروس ها.

10-تب لاسا

۱۱- تب هموراژیک آرژانتینی

 

گروه B

۱ـ کوکسیلا بورنتی –تب  کیو

۲ـ عامل تب مالت

۳ـ عامل ایجاد کننده مشمشه

۴ـ ویروس های آلفا

۵ـ آنسفالیت ونزوئلایی

۶ـ آنسفالیت اسبی شرقی و غربی

۷ـ کلوستریدیوم پرفرنژنس

۸ـ آنتروتوکسین B استافیلوکوک

۹ـ گونه های سالمونلا

۱۰ـ شیگلا دیسانتریه

۱۱ـ اشریشیا کولی O۱۵۷:H۷

۱۲ـ ویبریو کلرا

۱۳ـ کریپتوسپوریدیوم پاروم

 

گروه C

۱ـ ویروس نیپا (Nipah)

۲ـ ویروس های هانتا

۳ـ ویروس های عامل تب های هموراژیک منتقله از طریق کنه

۴ـ ویروس های مولد آنسفالیت منتقله از طریق کنه

۵ـ ویروس عامل تب زرد

۶ـ مایکوباکتریوم توبرکولوزیس مقاوم به چند دارو

 

 

 

خصوصیات بیوتروریسم

ویژگی های  گروه A :

1- سهولت انتشار

2- انتقال از فرد به فرد

3- موارد مرگ و میر زیاد و اثرات مهم بر بهداشت عمومی

4- ایجاد وحشت عمومی و از هم پاشیدگی جامعه

5- جبران صدمات بهداشتی ناشی از آنها و سازماندهی محدود ‘ به عملیات ویژه ای نیاز دارد .

ویژگیهای گروه B :

1- سهولت انتشار

2- انتقال از طریق آب و غذا

 3- بیماری با شدت متوسط

4- بیماری با مرگ و میر پایین

5- نیاز به اقدامات تشخیصی خاص و نظارت بعدی

 

ویژگیهای گروه C :

 

1- تولید آسان

2- انتشار آسان

3- قابلیت بالقوه ایجاد بیماری در سطح وسیع

4- کشندگی زیاد

5- اثرات مخرب بر بهداشت عمومی

 

 

 

برنامه ریزی  مقابله بابیوتروریسم

نظر به اینکه عوامل بیولوژیک زئونوز مورد استفاده احتمالی در بیوتروریسم بسیار متنوع بوده, آمادگی در حل  سریع  بحران های  محتمل   بسیار   ضروری  می باشد. کشف  سریع این گونه حملات , مستلزم آگاهی همه جانبه در زمینه این بیماری ها و روش های مبارزه با آنها است.

 برنامه ریزی در جهت مقابله با بیوتروریسم سبب بوجود آمدن واژه های جدیدی نظیر دفاع زیستی شده است . دفاع زیستی شامل مجموعه اقدامات لازم و آموزش های مورد نیاز مردم برای مقابله و پیشگیری از بیوتروریسم است . مجموعه دستورات برای هر بیماری تعریف شده است .  هر شهر و منطقه ای برنامه خاص خود را برای دفاع در برابر هر کدام از این عوامل بیماری زا طلب می کند . مشخص ترین برنامه برای مقابله با حملات بیوتروریسمی طراحی سیستم های مراقبت از انواع بیماری ها و راه اندازی سامانه الکترونیکی اطلاع رسانی سریع ، دقیق و هوشیار است. سیستم مراقبت بر ضد بیماری های مختلف اهداف زیر را دنبال می کند :

1-        مطالعه تغیرات در وضعیت سلامت جمعیت حیوانات و انسان ها

2-         تعیین سطح مورد انتظار بیماریها در مناطق مختلف و بررسی وقوع بیماری های جدید

3-         پیش بینی وقوع بیماری در مناطق مختلف و آمادگی جهت مقابله با آنها

4-        تخمین وضعیت اینده بیماری  و تعیین نحوه انتشار و پیشرفت بیماری بر اساس شرایط منطقه

5-        ارزیابی برنامه های جاری پیشگیری، مبارزه و ریشه کنی بیماری وارائه راهکارهای مناسب

6-        انجام اقدامات فوری برای جلوگیری از انتشار و گسترش یک بیماری اعم از اندمیک یا اگزوتیک .

 - به همراه استفاده از سیستم های مراقبت غیر فعال و مراقبت فعال  ارائه آموزش های لازم به خانواده ها و رعایت اقدامات امنیتی بسیار مهم است . در هر کشوری باید نهاد خاصی متشکل از سازمان دامپزشکی ، وزارت بهداشت ، تشکیلات کشاورزی ، محیط زیست ، شهرداری ها ، فرمانداری ها و .... به صورت خاص امور مربوط به سیستم مراقبت از بیماری ها و دفاع زیستی را مدیریت نمایند . تمام اطلاعات بیماری ها باید ثبت شود و مورد آنالیز قرار گیرد . به عنوان مثال در صورتی که بیماری خاصی به طور مرتب در کشور اتفاق می افتد که هر بار در شهری به صورت بروز ناگهانی در افراد ظاهر شده و بعد ناپدید می شود _ مانند برخی از انواع اسهال ها در کودکان – و بعد در شهر دیگر بدون ارتباط مستقیم رخ می دهد باید سیستمی باشد تا اطلاعات را آنالیز کند و برای آن برنامه ریزی نماید . در امریکا مرکز کنترل بیماری ها  CDC   مسئول می باشد . این نهاد مستقل است و هر پزشک ، دامپزشک و یا فرد شاغل در امور بهداشتی و درمانی چه در بخش دولتی و یا خصوصی لازم است در هنگام مشاهده بیماری های لیست شده و اعلام شده قبل از هر عملی اقدام به ارسال اطلاعات به این مرکز نماید . مسلما گزارش های رسیده از بخش  های مختلف در این مرکز هر روز داده کاوی شده و جهت برنامه ریزی های بعدی مورد استفاده قرار می گیرند .

         

مبارزه با بیوتروریسم    

•         سیستم مراقبت فعال بیماری های مهم و غیر فعال عوامل قابل استفاده در بیوتروریست

•          آماده باش و پیشگیری

•         کشف و نظارت

•         تشخیص و تعیین ماهیت عامل بیماری زا

•         پاسخ مناسب

•         سیستم های ارتباطی

•         آموزش های مهارت های بیوسکیوریتی به اقشار مختلف

•         افزایش آگاهی مردم در خصوص چگونگی گسترش بیماری ها

 

محدودیت های مبارزه با بیوتروریسم

بدلیل عدم مهار سازی درست عوامل مورد استفاده در  بیوتروریسم  ، این سلاح هنوز به عنوان سلاح از سوی دولت ها و تروریست ها مورد استفاده وسیع قرار نگرفته است . اغلب حملات ثبت شده بیوتروریستی بر علیه اشخاص بوده اند و کمتر هدف جمعیت های انسانی گسترده بوده است . به هر حال با گسترش تکنولوژی و روش های کشت و تکثیر پاتوژن های بیماری زا به نظر می رسد در آینده یکی از مهمترین نگرانی های دولت ها و ملت ها حملات بیوتروریستی باشد . مهندسی ژنتیک و پیشرفت های اخیر در علم کشت سلول نگرانی ها را افزایش داده است زیرا ممکن است تروریست ها با ایجاد تغییر در ساختمان سلولی عوامل خطرناک بیوتروریستی سبب پاتوژن تر شده آنها و افزایش سرعت انتشار آن گردند .

 

- بیوتروریسم با اهداف اقتصادی : در این نوع ار بیوتروریسم هدف نابود کردن پایه های اقتصادی کشور و یا منطقه ای می باشد .  در بعضی از کشورهای در حال توسعه که غذای اصلی مردم را محصول کشاورزی نظیر برنج تشکیل می دهد ممکن است با ایده های تروریستی، به آسیب بیولوژیک غلات و از بین بردن آنها بپردازند و مسبب قحطی، سوء تغذیه، کاهش ایمنی و عفونتهای مکرر گردند.  در کشوری مانند ایران مزارع گندم و برنج به عنوان اساس تغذیه مردم می تواند مورد حملات بیوتروریستی قرار گیرد . بیماری تب برفکی به در جمعیت حساس کشوری که این بیماری را ندارد سبب ضربه سنگین اقتصادی می شود چنانکه در سال های 2000 الی 2007 انگلستان مورد حمله قرار گرفت و میلیارد ها دلار خسارت مالی دید . در این سال ها انگلستان برای جلوگیری از انتشار بیماری مجبور شد بیش از یک میلیون راس گاو را معدوم نماید